او در دست كفار نبود ، كه مستحق غضب و خشم خداوند شوند « ! ( 1 ) ما شرحى براى اين سخن ذكر نمىكنيم و داورى آن را به خوانندگان واگذار مىكنيم . ذكر اين جمله نيز لازم است كه در « صحيح بخارى » معتبرترين منابع اهل سنت ، هنگامى كه سخن از هزيمت و فرار مسلمين در اين ميدان به ميان آورده ، چنين نقل مىكند : « فاذا عمر بن الخطاب فى الناس ، و قلت ما شان الناس ، قال امر اللَّه ، ثم تراجع الناس الى رسول اللَّه . . . » : « ناگهان عمر بن خطاب در ميان مردم بود گفتم مردم چه كردند ؟ گفت : قضاى الهى بود ! ، سپس مردم به سوى پيامبر ص بازگشتند » ( 2 ) . ولى اگر پيشداورىها را كنار بگذاريم و قرآن را مورد توجه قرار دهيم مىبينيم كه گروه بندى در ميان فرار كنندگان قائل نشده است ، بلكه همه را يكسان مذمت مىكند ، كه پا به فرار گذاشتند . نمىدانيم چه تفاوتى بين جمله « * ( ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ ) * » كه در آيات فوق خوانديم ، و جمله ديگرى كه در آيه 16 سوره انفال گذشت مىباشد آنجا كه مىگويد : « وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَه إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّه » : « هر كس پشت به دشمن كند ، به غضب پروردگار گرفتار خواهد شد ، مگر كسى كه به منظور حمله به دشمن و يا پيوستن به گروهى از سربازان تغيير مكان دهد » . بنا بر اين اگر اين دو آيه را در كنار هم قرار دهيم ثابت مىشود كه مسلمانان در آن روز مگر گروه كمى مرتكب خطاى بزرگى شدند ، منتها بعدا

--> 1 و 2 - تفسير المنار جلد 10 ص 262 و 263 و 265